website
inform.

    In de Librye te Zutfen liggen de folianten aan een ketting; dat is tenminste een doeltreffende manier om zijn eigendommen te beschermen tegen diefstal. De gemeente Zutfen heeft blijkbaar weinig boeken; ondergeteekende en velen met hem zien n.l. geen kans alle boeken die zij bezitten aan kettingen te leggen en zij moeten er dus wat anders op vinden.
    Dit lijkt heel eenvoudig: men zet zijn boeken in een kast en draagt zorg dat niemand er aan komt.
    Doch zoo eenvoudig is het niet. De ware boekenliefhebber is een altruist, hij zal graag een ander willen laten meegenieten en hem zijn boek uitleenen; maar helaas, welke jammerlijke ervaringen hebben de bezitters in den loop der eeuwen al niet opgedaan!
    Op een oud Engelsch exlibris lezen we reeds:

If thou art borrow'd by a friend,
Right welcome shall he be
To read, to study, not to lend,
But to return to me.

Not that imported knowledge doth
Diminish learning's store - 
But books 1 find, if often lent, 
Return to me no more.

Read slowly, Pause frequently, Think seriously, Keep cleanly,
Return duly, with the corners of leaves not turned down.

    Uit het laatste blijkt bovendien, dat "zij die terugkeerden", er over het algemeen niet beter op waren geworden.
    Een boek leenen en het daarna voor zich behouden is altijd als iets minder ernstigs beschouwd dan diefstal; een eigenaardige moraal, die ook wel voor een deel zal voortkomen uit de menschelijke traagheid: het is gemakkelijker iets te laten liggen, dan het terug te brengen!
    Naieve geesten moeten nu het exlibris uitgevonden hebben. Het is gebruikelijk, op dit punt aangekomen, een definitie daarvan te geven. Ik zou zeggen: deze uitdrukking, gevolgd door den naam Jansen, wil zeggen: dit boek is van Jansen.
    Een exlibris is gewoonlijk een stukje papier, dat duidelijk verkondigt wie de eigenaar is van het boek, waarin het geplakt is. Gewóónlijk - want er zijn ook exlibris, die uit een stempel bestaan of van leer zijn, of van porselein, zooals het oudst bekende, in Egypte gevonden en 33 eeuwen oud. Ge ziet, lezer, ge zijt lang niet de eerste die een boek in zijn kast heeft dat van een ander is!
    Tegen den regel, dat het boekwerk den naam van den eigenaar draagt, wordt voortdurend meer gezondigd. Dat is jammer, want het verliest dan iets essentieels; initialen kunnen wel mooi zijn, maar zeggen te weinig. Het doel is nu eenmaal: duidelijk te laten lezen, wien het boek toebehoort, in de hoop dat de vreemde bezitter het dan zal terugbrengen. Of het altijd geholpen heeft? Niemand zal deze vraag bevestigend durven beantwoorden; er zijn zelfs wel boeken die nooit terugkwamen, omdat er zoo'n mooi exlibris in zat.

Het oudste Europeesche exlibris is Duitsch en stamt uit het einde der 15e eeuw, terwijl het oudste Nederlandsche, dat van een jaartal voorzien is, dateert van omstreeks 1590; het is van een vrouw en berust in het Britsch Museum. Alleen de aanzienlijken nu, die boeken hadden, veroorloofden zich de luxe van een exlibris, dat dan meestal uitsluitend bestond uit een voorstelling van het familiewapen, met of zonder spreuk, uitgevoerd als houtsnede, later als gravure. Het is bijzonder aardig in een oud boek zoo'n gravure te vinden van een familiewapen en daaronder een ander exlibris, dat, zooals uit de heraldische voorstelling blijkt, van een voorvader van den lateren bezitter afkomstig was.
    Maar de tijden veranderden en ook zij, die zich er niet op konden laten voorstaan een wapen te bezitten, wenschten een boekmerk; de naam van den eigenaar werd er dan voluit opgezet, dikwijls met een zinnebeeldige voorstelling of met een fantastisch landschap er op.
    Onlangs zag ik een boek, waarin de eigenaar in 1779 op zeven verschillende manieren zijn eigendomsmerk had geteekend. Maar ook de wijze van uitvoering veranderde: ets, lithografie, cliché en zelfs het fotografische exlibris deden hun intrede, op allerlei soorten papier afgedrukt.
    Het meest geëigend blijven echter de hoogdruktechnieken - vooral de houtsnede - omdat deze het best in overeenstemming zijn met den druk van het boek.
    Doch niet alleen wat betreft de techniek biedt het exlibris vele mogelijkheden. Het bergt in zich een rijkdom van uitdrukking, stijl en beeldingskracht, die onuitputtelijk genoemd kunnen worden.
    Het boekmerk is iets bij uitstek individueels en heeft meer betrekking op den eigenaar dan op het boek. In de laatste tijden zijn er enthousiasten, die door zichzelf tientallen exlibris bezitten, elk behoorende bij een bepaald soort werken. Enfin, ook daar is iets voor te zeggen.
    Erger is het, dat men exlibris tegenwoordig niet alleen meer laat maken om in zijn boeken te plakken, maar om ze te kunnen ruilen met anderen. Een soort schertsartikelen derhalve; zoo laat men eenzelfde cliché in 5 kleuren afdrukken en meent dan ook 5 exlibris te bezitten. Het is jammer, dat deze fijne hoogstaande kunst, die aan zulke speciale eischen moet voldoen, tot zulke excessen heeft geleid.
    Het is werkelijk een genoegen exlibris te verzamelen en het is opvallend reeds bij een collectie van een gering aantal te kunnen opmerken, hoe elk land en elk tijdperk een eigen genre heeft voortgebracht en een eigen sfeer ademt. Maar de verzamelaar geniet nog meer: fijne uitingen van grafische kunst, prachtige houtsneden, gravures en etsen krijgt hij in zijn bezit.
    Ook in ons land zijn de bewonderaars van deze kunst vereenigd en wel in den "Nederlandsche Exlibris Kring", die reeds een zeer groot aantal leden telt. Ieder jaar ziet een adreslijst van verzamelaars het licht en worden de leden verrast met fraaie houtsneden, exlibris of zeer verzorgde Kerst- of Nieuwjaarswenschen. Men meene nu niet, dat op elk boekmerk stereotiep de woorden "Exlibris" voorkomen; dit is volstrekt niet het geval. Behalve den naam, een wapen of een of andere voorstelling, vinden wij uitdrukkingen als: "Dit boek is van ........." "Uit de bibliotheek van..." en vele variaties hierop, maar ook uitingen van ware vriendschap, zooals. "Voor zich en zijn vrienden" (het beroemde "Sibi et amicis" van Dürer's vriend Pirkheimer). En meermalen treffen wij boosaardige opmerkingen aan, of den z.g. boekvloek, die weinig sympathiek aandoet.
    Vrij bekend is het aardige Nederlandsche exlibris, waarop een groot aantal duiveltjes staat afgebeeld, met de woorden:

Wie mij niet terugbrengt aan C. Serrurier,
Die krijgt als vergelding deez' kwelduivels mee.

    Een goed voorbeeld van een boekvloek geeft een modern Nederlandsch exlibris: Quicumque eum furatus fuerit vel celaverit vel titulum istum deleverit, anathema sit-Amen, hetgeen een vervloeking inhoudt aan het adres van den steler of heler.
    Een Franschman, die blijkbaar eens en voor altijd wilde af zijn van alle verzoeken om zijn boeken uit te leenen, zette op zijn boekmerk: Ite ad vendentes et emite vobis, wat ongeveer wil zeggen: ga naar een winkel en koop het zelf.
    Als afschrikwekkend voorbeeld heeft een Amerikaan bij een toepasselijke voorstelling het geestige Fransch-Latijnsche versje laten zetten:

Aspice Pierrot pendu
Quia ce livre n'a pas rendu.
Si librum reddidisset
Pierrot pendu non fuisset.

     (Ziehier de gehangen Pierrot, omdat hij dit boek niet heeft teruggebracht; als hij het boek had teruggebracht, dan zou Pierrot niet opgehangen zijn.)
    Een aardige gedachte is het om achter in het boek een prentje te bevestigen waarop staat:

    "Als een haas terug naar den baas."

    Zoo geeft het exlibris een afspiegeling van den geest van zijn eigenaar, het geeft een beeld van zijn streven en levensloop, liefhebberijen en werkkring; het kan protserig, onbenullig, verward, koel berekenend, vroom of vroolijk zijn - niets menschelijks is er aan vreemd.
    Een geslaagd boekmerk heeft iets decoratiefs; de persoonlijkheid van den eigenaar is er in gelegd en wanneer wij het bezien wekt het onze belangstelling voor heraldiek, historie, voor grafische techniek en niet in de laatste plaats voor de menschelijke zijde van het geheel. Steeds weer zien wij met verbazing, hoe zoo groote uitdrukkingskracht in een dergelijk klein bestek kan voorhanden zijn.
    Neen, onze definitie was niet goed ......
    Een exlibris is wèl iets meer dan een stukje papier!
P.


hw.1.juni.2018